واکاوی نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعة پایدار در بخش کشاورزی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسندة مسئول

2 نویسنده دوم

3 نویسنده سوم

چکیده

این پژوهش با هدف کلی واکاوی نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی انجام شد. جامعة آماری تحقیق شامل اعضای تعاونی‏های فعال تولید بخش کشاورزی در سطح شهرستان کرج بود (1354N=) که با استفاده از فرمول نمونه‏گیری کوکران 168 نفر از آن‏ها برای مطالعه انتخاب شدند. ابزار اصلی تحقیق پرسش‏نامه‏ای بود که روایی آن توسط پانل متخصصان و پایایی آن توسط ضریب آلفای کرونباخ تأیید شد (7/0α>). تجزیه و تحلیل داده‏ها با نرم‏افزار SPSSwin18 انجام گرفت. نتایج تحقیق نشان داد اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه دانش بالایی از توسعه پایدار ندارند. همچنین بر پایة تحلیل عاملی، نقش تعاونی‏های تولید بخش کشاورزی در توسعه پایدار کشاورزی در عامل‏های بهبود و اصلاح نظام بهره‌برداری، حفاظت از منابع خاک و احیای اراضی مخروبه کشاورزی، افزایش درآمد و توان اقتصادی تولیدکنندگان، خودکفایی در تولید و امنیت غذایی، افزایش توان تولید بیولوژیک خاک و ارتقای تنوع زیستی، مدیریت و مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌های گیاهی، و حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع ژنتیک گیاهی‌ و جانوری طبقه‏بندی شد. همچنین موانع توسعه پایدار در بخش کشاورزی نیز در عامل‏های  اقتصادی - اجتماعی،  زیربنایی،  منابع طبیعی -  زیست محیطی و  تکنولوژیکی طبقه بندی گردید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Agricultural Production Cooperatives in Achieving Sustainable Development in Agriculture Sector

نویسندگان [English]

  • M. Savari 1
  • M. Dorrani 2
  • H. Shabanali Fami 3
1 Corresponding Author
چکیده [English]

The objective of the present study was analysis of agricultural production cooperatives in achieving sustainable development in agriculture. The statistical population of the study consisted of active members of agricultural production cooperatives in Karaj city (N=1354). 168 individuals were selected using Cochran sampling formula. The main research instrument was a questionnaire that its validity was obtained by a panel of experts and its reliability was confirmed by Cronbach's alpha coefficient (α>0.7). The data were gathered at a given time in 2014. Data analysis was performed using the SPSSwin18. The results showed that components of the studied cooperatives do not have perfect knowledge regarding to sustainable development. Also, factor analysis classified the role of agricultural production cooperatives to reach sustainable development into some factors including improving the utilization system, soil conservation and restoration of the degraded agricultural lands, increasing income and economic ability of  producers, self-sufficiency and food security, enhancing the biological production and biodiversity, management of plant pests and diseases, and conservation and sustainable use of plant and animal genetic resources. Besides, obstacles of sustainable development in the agricultural sector were classified into the Socio – economic, infrastructure, natural resources – environmental and technological factors.

کلیدواژه‌ها [English]

  • sustainable development
  • production cooperatives
  • Agricultural Sustainable
  • Karaj

مقدمه

از آنجا که یکی از بزرگ‏ترین مشکلات کشورهای در حال پیشرفت، پایین بودن میزان تولید و بهره‏وری در بخش کشاورزی، فقر روستایی و عقب ماندگی تاریخی روستاهاست و نیز تعداد بسیاری از جمعیت جهان در نواحی روستایی کشورهای درحال پیشرفت زندگی می‏کنند و معیشت آن‏ها از فعالیت کشاورزی تأمین می‏شود (Christou, 2005) و به عبارتی، بخش چشمگیری از جمعیت کشورها در مناطق روستایی سکونت دارند و شغل اصلی آن‏ها کشاورزی است، بنابراین، دستیابی به توسعه روستایی بدون توجه به بخش کشاورزی و بهبود وضعیت این بخش ممکن نخواهد بود (Daizavandi et al., 2010). افزون بر این، توسعه روستایی نخستین گام به سوی توسعه ملی می‏باشد و مهم‏ترین عامل توسعة روستایی بسترسازی لازم برای ارتقای توان و اشتیاق روستاییان برای تشکیل تعاونی تولیدی در مناطق روستایی برپایة اصل پایداری و سودآوری است (Ahmadi, 1999). با توجه به ویژگی‏های کلی بخش کشاورزی، اولویت سیاست‏گذاران و برنامه‏ریزان در قبال این وضعیت، ایجاد دگرگونی عمیق در این بخش است. همچنین‎بخش کشاورزی به حدی‏گسترده شده است که در عمل بدون مشارکت کشاورزان، رسیدن به اهداف و مراتب بالای توسعه غیرممکن ارزیابی شده است (Amini Ramazani., 2006). همان طور که مشخص شد، مظاهر اصلی توسعه پایدار در بخش کشاورزی عمدتاً در مناطق روستایی اتفاق می‏افتد (Janicke, 2008). به طور مشخص، برای رسیدن به این اهداف در جوامع انسانی حرکت باید به سوی توسعه پایدار باشد (Withford, 2009; Population Division, 2009). در کشور ما نیز با توجه به سیاست‏تصدیگری دولت، اجرای برنامه خصوصی‎سازی و لزوم مشارکت مردم و همچنین توسعه خدمات‏رسانی و حمل و نقل، ضرورت تشکیل این گونه تعاونی‏ها و دستیابی به توسعة پایدار بیش از پیش مطرح شده است. در این باره، یکی از تشکل‏های غیردولتی در بخش کشاورزی، که نقش مهمی در توسعه پایدار دارد، شرکت‏های تعاونی تولید کشاورزی (روستایی) است (نسیمی، 1384).

بخش کشاورزی، به ویژه بعد از جنگ جهانی دوم، به دلیل بهره‏گیری از فناوری‏های نوین، ماشین آلات، استفاده روزافزون از مواد شیمیایی و تخصصی شدن سیاست‏های دولتی، به طور غیره منتظره‏ای تغییر کرده و این تغییر سبب بالا رفتن بهره‏وری و بازدهی محصولات کشاورزی شده است. با وجود این تغییرات بسیار و پایین آمدن ریسک ذاتی فعالیت‏های کشاورزی، هزینه‏های قابل توجهی از قبیل فرسایش خاک سطحی، آلودگی آب‏های زیرزمینی، افول کشاورزی خانوادگی، غفلت روزافزون از شرایط کاری و معیشتی کارگران، هزینه‏های بالای تولید و ناهماهنگی با شرایط اجتماعی و اقتصادی در جوامع روستایی نیز ایجاد شده است (شعبانعلی فمی و همکاران، 1388). در دو دهه گذشته، بشر برای حل این مشکلات در پی یافتن راهکار‏های مؤثری بوده که یکی از آن‏ها حرکت در جهت توسعه پایدار بخش کشاورزی به شمار آمده است (Univesity of Massachusetts, 2002). تجربه نشان می‏دهد که توسعه انسانی پایدار حاصل فرهنگ مشارکت است. هنگامی که هدف نهایی یک جامعه پایدار از لحاظ مالی و زیست محیطی بر محور توسعه باشد، همکاری میان سازمان‏های دولتی و غیر دولتی و کارشناسان مبنایی را برای مشارکت لازم فراهم می‏آورد (Anderson & Feder, 2004).

 توسعه ‎پایدار کشاورزی ‎الگویی از توسعه ‎است ‎که از زمین، آب‎و منابع ژنتیکی ‎‎گیاهی و جانوری‎حفاظت ‏کند و از لحاظ زیست‎محیطی بدون‎تخریب، از نظر فنی‎مناسب و بجا، از نظر اقتصادی‎ معقول و معتبر و از نظر اجتماعی ‎مقبول باشد (Waring, 2010). از جمله مهم‏ترین‎مزیت‏های توسعه پایدار کشاورزی‎تأمین نیازهای‎اساسی غذایی نسل حاضر و آینده از نظر کمّی و کیفی و در عین حال تأمین‎ تولیدات کشاورزی و از سویی ایجاد مشاغل دائمی و درآمد کافی و شرایط مناسب زندگی و کار برای کسانی است که در فرایند تولیدات کشاورزی اشتغال دارند (مجنونیان، 1376). کشاورزی پایدار نظامی است که ضمن مدیریت موفق بهره‏برداری از منابع برای تأمین نیازهای غذایی بشر، کیفیت محیط را در حفظ و ذخایر منابع طبیعی افزایش می‌دهد و می‌تواند به گونه‌ای نامحدود در جهت رفاه بیشتر بشر، با کارایی بیشتر در مصرف منابع و ایجاد تعادل با محیط به طوری‌که مساعد افراد بشر و گونه‌های حیاتی دیگر باشد، تکوین یابد (Agudelo-Vera et al., 2011). از طرفی، تعاونی‏های تولید کشاورزی می‏توانند نقش مهمی در حفظ و ارتقای جایگاه بخش کشاورزی، ایفا کنند. به هر روی، با توجه به مشکلات موجود در روستاها و در بخش کشاورزی، نظام‏های بهره‏برداری تعاونی‏های تولید کشاورزی (روستایی) می‏توانند بسیاری از مشکلات کشاورزان را برطرف سازند و در توسعه مناطق روستایی بسیار مؤثر عمل کنند (Zaccai, 2012). بنابراین، تعاونی‏های تولید نوعی نظام بهره‏برداری در جهت حداکثر کردن بهره‏برداری از منابع آب و خاک کشور، آشنا ساختن اعضا با روش‏های نوین کشاورزی، استفاده صحیح از ماشین‏آلات کشاورزی متناسب با شرایط محلی، فراهم نمودن امکانات و تسهیلات بیشتر برای توسعه و بهبود صنایع دستی و فعالیت‏های غیر کشاورزی به شمار می‎آیند (بذر افشان، 1389). شرکت‏های تعاونی تولید کشاورزی علاوه بر شکوفایی اقتصادی، سبب رونق کسب و کار و ایجاد بسترهای مناسب جهت  افزایش صادرات کالا و محصولات تولیدی نیز می‏شوند و از این طریق درآمدهای ارزی را  افزایش می‏دهند (ابراهیم زاده،1387). از طرفی، تعاونی‏های تولید کشاورزی می‏توانند نقش مهمی در حفظ محیط زیست، حفاظت خاک، کاهش آلودگی آب‏های زیرزمینی و سطحی، بهبود کیفیت مواد غذایی و ارتقای جایگاه بخش کشاورزی ایفا کنند. لذا شرکت‏های تعاونی تولید نقش بارزی در دستیابی به توسعه پایدار دارند. آنچه مسلم است اینکه شرکت‌های تعاونی تولید به دلیل سنخیت با بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه تولید کننده از یک سو و از سوی دیگر نقش روند توسعه کمی و کیفی این‌گونه تشکل‌ها در ایجاد سازوکارهای متناسب با بهبود مستمر و افزایش تولید می‌توانند در آینده نقش مهمی در حفظ و ارتقای جایگاه بخش کشاورزی برای تأمین امنیت غذایی جامعه ایفا کنند (اسلامی، 1383). در این زمینه، تجربه کشورهای توسعه یافته نیز نشان می‏دهد تعاونی‏ها نقش مهمی در توسعه کشاورزی پایدار در سطح جامعه دارند (محمودی، 1387).

 

پیشینة تحقیق

نتایج مطالعه‏ای در بنگلادش نشان داد که تعاونی‏های تولیدی در گسترش سرمایه‏گذاری و منابع انسانی، در استفادة بهینه از منابع، کمک به اقتصاد روستا، ایجاد اشتغال پایدار در نواحی روستایی، جلوگیری از مهاجرت روستاییان، و ایجاد زمینه‏های ماندگاری در روستاها نقش مهمی دارند (Benin, 2010).

در مطالعه‏ای دیگر نتیجه‏گیری شد که مهم‏ترین نقش تعاونی‏ها در زمینه توسعه پایدار کشاورزی فراهم کردن وسایل کار برای روستاییان، توزیع ثروت در راستای تحقق عدالت اجتماعی، حذف واسطه‏های غیرضروری در کسب و فعالیت‏های زراعی و گسترش تفاهم و آموزش در میان اعضا بوده است (Siegal, 2010).

در اندونزی نیز تعاونی‏های تولید کشاورزی بزرگ‏ترین تولیدکنندگان میوه و سبزی در بازارهای داخلی به شمار می‏روند و به اهداف از پیش تعیین شده خود یعنی ارائة خدمات ضروری برای زندگی اعضا، توانمندسازی و ایجاد معیشت پایدار برای کاهش فقر در نواحی روستایی نقش قابل توجهی دارند (Holplin, 2010).

 اکسین (Axin, 2009) نشان ‏داد که تمایل شرکت‏های تعاونی تولیدی در آمریکا به نظارت بر منافع درازمدت روستاییان عامل مهم موفقیت نهضت تعاونی در این کشور و راهکاری برای دستیابی به کشاورزی پایدار بوده است.

مطالعه‏ای روی روستاهای نروژ به این یافته رسید که اساساً جنبش تعاون در این کشور بر حاکمیت عضو و توزیع عادلانه و منفعت استوار است و زمانی که در راستای کشاورزی پایدار انجام وظیفه کند نتایج آن به تمام افراد جامعه خواهد رسید (Stowan, 2008).

استیون و فرانک (Steven & Frank., 2006) مهم‎ترین موانع دستیابی به توسعه پایدار را نبود نظام بهره‏برداری کارآمد در جامعه، عدم فرهنگ سازی مناسب در جهت کشاورزی پایدار، به کارگرفتن نتایج تحقیقاتی و سیاست‏های ناکارآمد دولتی در زمینه توسعه پایدار می‏دانند.

صالح نسب (1388) مهم‏ترین موانع توسعه پایدار کشاورزی را در تولیدات بی‏کیفیت کشاورزی، نبود قوانین جامع و مدرن برای حفاظت از منابع، سیاست‌های نادرست و عدم پشتیبانی دولت از طرح‌های کشاورزی و محیط زیست، وضعیت فرهنگی بهره‌برداران، فقر و وضعیت نامطلوب اقتصادی و اجتماعی، میزان مقبولیت و دسترسی به فناوری نوین و عدم آموزش اصولی و کاربردی به کشاورزان می‏داند.

شمس الدینی (1388) در بررسی نقش تعاونی‏ها در توسعه پایدار در بخش کشاورزی به این نتیجه رسید که تعاونی‏های تولید کشاورزی توانسته‏اند زمینه مشارکت 20 درصدی مردم را در فعالیت‏های کشاورزی پایدار فراهم سازند و به سمت توسعه پایدار حرکت کنند.

مقصودی (1384) عمده‌ترین مشکلات فراروی بخش کشاورزی را، که محدودیت‌های گسترده‌ای در مسیر دستیابی به توسعه پایدار روستایی ایجاد نموده‌اند، کوچک‌بودن و پراکندگی اراضی مزروعی بهره‌برداران و عدم بضاعت اقتصادی آنان می‌داند.

با توجه به مطالب یادشده، این پژوهش با هدف کلیِ بررسی نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی شهرستان کرج در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی انجام شد. بر همین اساس، اهداف اختصاصی زیر دنبال می‏شود:

1. بررسی ویژگی‏های شخصی و حرفه‏ای اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه؛

2. تحلیل نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی؛

3. تحلیل موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی از دیدگاه اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه.

 

مواد و روش‏ها

این تحقیق از نظر ماهیت، از نوع تحقیقات کمی و به لحاظ هدف، از نوع تحقیقات کاربردی و از نظر نحوة گردآوری داده‏ها، جزء تحقیقات توصیفی از نوع پیمایشی می‏باشد. جامعه آماری تحقیق شامل اعضای تعاونی‏های فعال تولید بخش کشاورزی در سطح شهرستان کرج بود (1354N=). با استفاده از فرمول کوکران و با وارد کردن انحراف معیار متغیر وابسته تحقیق (نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار)، با روش نمونه‏گیری تصادفی ساده 168 نفر از میان جامعة آماری برای مطالعه انتخاب شدند. ابزار اصلی برای جمع‏آوری داده‏ها پرسش‏نامه محقق ساخته و از پیش‎آزمون شده بود. پرسش‏نامه مذکور از چهار قسمت تشکیل شده است: قسمت اول مربوط به ویژگی‏های فردی و حرفه‏ای افراد مورد مطالعه، قسمت دوم شامل 10 گویه برای سنجش دانش افراد مورد مطالعه نسبت به توسعه پایدار، قسمت سوم شامل 32 گویه مربوط به سنجش نقش تعاونی‏های تولید در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی،  قسمت چهارم شامل 18 گویه برای‎سنجش موانع توسعه پایدار در بخش کشاورزی از دیدگاه ارکان تعاونی‏هاست. جهت تعیین روایی پرسش‏نامه از پانل متخصصان، شامل استادان گروه مدیریت و توسعه کشاورزی دانشگاه تهران، استفاده شد و براساس نظرات و پیشنهادهای آنان اصلاحات لازم در پرسش‏نامه به عمل آمد. به‏ منظور برآورد پایایی پرسش‏نامه از آزمون ضریب آلفای کرونباخ استفاده گردید که برای قسمت دانش 79/0، برای قسمت نقش تعاونی‏ها 81/0 و برای قسمت موانع 76/0 به دست آمد. با توجه به اینکه ضریب آلفای هر یک از قسمت‏های پرسش‏نامه بالاتر از 70/0 می‏باشد، پرسش‏نامه از پایایی مناسبی برخوردار است. به منظور طبقه‏بندی دانش اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه نسبت به توسعه پایدار در بخش کشاورزی از تفاوت انحراف معیار از میانگین یا (ISDM) به صورت زیر استفاده شد (Gangadharappa et al., 2007):

: A<Mean- Sd نامساعد

: Mean- Sd<B<Mean+ Sdخنثی

: C>Mean+ Sd مساعد

به منظور تحلیل داده‏ها در دو بخش توصیفی و استنباطی از نرم‏افزار SPSS نسخه 18 استفاده شد. بدین منظور، در بخش آمار توصیفی از آماره‏های مانند فراوانی، درصد، میانگین و انحراف معیار و در بخش آمار استنباطی از آزمون‏ تحلیل عاملی استفاده گردید.

 

نتایج و بحث

بررسی ویژگی‏های شخصی و حرفه‏ای اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه

متوسط سن افراد مورد مطالعه در این تحقیق 37 سال بوده است که جوان‏‎ترین آن‏ها 23 سال و مسن ترین آنان 58 سال سن داشته اند. در خصوص جنسیت، از مجموع 168 نفر از اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه، 19 نفر ( 11/10 درصد)  زن و 149 نفر ( 89/89 درصد) مرد بوده‏اند.

به‏منظور گروه‏بندی دانش و آگاهی افراد مورد مطالعه نسبت به توسعه پایدار، همان‏طور که در روش تحقیق بیان شد، از معیار ISDM استفاده شد. نتایج این بخش در جدول 1 آمده است.   

جدول1.  گروه‏بندی دانش و آگاهی افراد مورد مطالعه نسبت به توسعه پایدار بخش کشاورزی

سطوح دانش

فراوانی

درصد

درصد تجمعی

 کم

47

97/27

97/27

متوسط

92

76/54

73/82

زیاد

29

27/17

100

مأخذ: یافته‏های تحقیق

بر اساس یافته‏های ارائه شده در جدول 1 مشاهده می‏شود که اکثر افراد مورد مطالعه دانش مطلوبی نسبت به توسعه پایدار ندارند چرا که دانش 139 نفر (73/82) از آنان متوسط و پایین است. 

تحلیل نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی

به منظور تحلیل نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی از روش تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شد. جهت تعیین مناسب بودن داده‏ها برای تحلیل عاملی از ضریب  KMOو آزمون بارتلت استفاده شدند. مقدار KMO برابر 854/0 و مقدار آزمون بارتلت برابر 145/635 (p= 0.000) به دست آمد که در سطح 1 درصد معنی‏دار و در نتیجه مشخص شد که داده‏ها برای تحلیل عاملی مناسب هستند. نتایج این قسمت در جدول 2 آورده شده است. براساس نتایج، در این تحلیل، 7 عامل با مقادیر ویژه بالاتر از 1 استخراج شد که 97/82 درصد از واریانس کل عامل‏ها را تبیین ‏کردند و 03/17 درصد باقی‏مانده مربوط به عواملی بود که در تحلیل شناسایی نشدند. با توجه به مقدار ویژه در جدول 2، عامل اول با مقدار ویژه 28/4 بیشترین سهم را در تبیین واریانس کل عامل‏ها داشت.

جدول2. عامل‏های استخراج شده و سهم هریک از آن‏ها

شماره عامل

مقدار ویژه

درصد واریانس

درصد واریانس تجمعی

1

28/4

11/20

11/20

2

28/3

41/14

52/34

3

88/2

49/11

01/46

4

46/2

54/10

55/56

5

11/2

81/9

36/66

6

01/2

83/8

19/75

7

87/1

78/7

97/82

مأخذ: یافته‏های تحقیق

به‏منظور جداسازی عامل‏ها به صورت روشن‏تر از چرخش عاملی واریماکس استفاده شده که بار عاملی هر متغیر پس از چرخش عاملی در جدول 3 آمده است. پس از بررسی گویه‏ها (متغیرها)ی مربوط به هر عامل و بار عاملی آن‏‎ها، عوامل به این ترتیب نام‏گذاری شدند: 1. بهبود و اصلاح نظام بهره‌برداری، 2. حفاظت از منابع خاک و احیای اراضی مخروبه کشاورزی، 3. افزایش درآمد و توان اقتصادی تولیدکنندگان،  4. خودکفایی در تولید و امنیت غذایی،  5. افزایش توان تولید بیولوژیک خاک و ارتقای تنوع زیستی،  6. مدیریت و مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌های گیاهی، 7. حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع ژنتیک گیاهی‌ و جانوری.

 

 

 

جدول 3. نتایج تحلیل نقش تعاونی‏ها در دستیابی به توسعه پایدار بخش کشاورزی

عامل

گویه‏های هر عامل

بار عاملی

بهبود و اصلاح نظام بهره‌برداری

مطالعه و شناسایی نظام‌های پایدار بهره‌برداری متناسب با شرایط اجتماعی و اقتصادی هر منطقه

789/0

اقتصادی نمودن اندازه و مقیاس واحدهای بهره‌برداری و جلوگیری از خردشدن این اندازه‌ها

742/0

ارتقای تکنولوژی مناسب در چرخه تولید محصولات کشاورزی

721/0

اعمال حمایت‌های لازم برای توسعه مکانیزاسیون در تولید محصولات کشاورزی

682/0

حمایت از ادغام مالکیت‌های کشاورزی و صنعتی و ایجاد واحدهای کشت و صنعت

526/0

توسعه دامداری‌های صنعتی (بسته) و کاهش دامداری‌های سنتی و غیرمتحرک (تلفیق زراعت و دامداری)

641/0

حفاظت از منابع خاک و احیای اراضی مخروبه کشاورزی

پیشگیری و حفاظت از منابع تخریب نشده و حفظ خاک‌های حاصلخیز کشاورزی

854/0

تهیه و اجرای برنامه احیای اراضی تخریب شده

744/0

توسعه فعالیت‌های آبخیزداری در اراضی پرشیب و بالادست

687/0

اصلاح روش‌های شخم و کاشت در اراضی شیبدار

711/0

آگاهی دادن به کشاورزان دربارة خسارات زیست محیطی ناشی از توسعه نامتناسب کشاورزی

563/0

افزایش درآمد و توان اقتصادی تولیدکنندگان

اتخاذ تدابیر حمایتی برای افزایش درآمد کشاورزان و جلوگیری از مهاجرت آن‌ها

783/0

تنوع بخشی به مشاغل کشاورزی

746/0

تقویت و توسعه فعالیت‌های «جنگل زراعی»

528/0

بهبود رابطه مبادله بخش کشاورزی با سایر بخش‌های اقتصادی

642/0

توسعه صادرات محصولات و فراورده‌های کشاورزی

715/0

تقویت برنامه‌های درآمد و اشتغالزا در مناطق روستایی و گسترش فرصت‌های شغلی

526/0

خودکفایی در تولید و امنیت غذایی

شناسایی و تعیین قابلیت (اراضی) کشاورزی برای اعمال الگوهای مناسب تولید در مناطق مختلف کشور

753/0

تأمین نهاده‌های مناسب تولید و بسترسازی برای دسترسی آسان تولیدکنندگان به آن

746/0

تنظیم بازار و اصلاح ساختار توزیع و بازاررسانی محصولات کشاورزی

812/0

پوشش کامل بیمه محصولات اساسی کشاورزی

627/0

تلفیق دانش فنی و اطلاعات با خواسته‌های روستاییان و تولیدکنندگان محصولات کشاورزی

638/0

افزایش توان تولید بیولوژیک خاک و ارتقای تنوع زیستی

غنی‌سازی خاک‌های کم حاصلخیز با اعمال تناوب کشت و استفاده از کاشت گونه‌های مناسب

774/0

هدفمند نمودن یارانه کودهای شیمیایی و ترویج استفاده از کودهای بیولوژیک

693/0

جلوگیری از آتش زدن کاه و کلش و بقایای گیاهی برای کشت محصول بعدی با جایگزین نمودن روش‌های مناسب

576/0

توسعه روش‌های بدون شخم خاک، حفظ پوشش دائمی مواد گیاهی زنده یا مرده و تناوب کشت

622/0

 

 

 

ادامه جدول 3

مدیریت و مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌های‎گیاهی

توسعه و گسترش روش‌های غیرشیمیایی کنترل آفات با محوریت مبارزه بیولوژیک

776/0

توسعه و تقویت قرنطینه‌های گیاهی به ویژه در مبادی ورودی و خروجی کشور

564/0

تدوین و اجرای ضوابط و استانداردهای مناسب برای کنترل و یا استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها

552/0

حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع ژنتیک گیاهی‌ و جانوری

شناسایی گونه‌های برتر و سازگار گیاهی و جانوری و دامی

759/0

تدوین و اجرای برنامه‌های لازم برای حفاظت از گونه‌های در معرض خطر انقراض و گونه‌های برتر بومی

624/0

تدوین سیاست‌های لازم در سطوح ملی و بین‌المللی برای بهره‌برداری از منابع ژنتیکی گونه‌های گیاهی و جانوری (دامی)

551/0

مأخذ: یافته‏های تحقیق

تحلیل موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخشکشاورزی از دیدگاه اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه

به منظور بررسی موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی از دیدگاه اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه از ضریب تغییرات استفاده شد نتایج این بخش در جدول 4 آورده شده است. ملاحظه می‏شود که مهم‏ترین موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی «استفاده زیاد از زمین و فرسایش خاک» و «افزایش جمعیت و فشار بر منابع طبیعی» می‏باشد، در حالی که موارد «نبود قوانین جامع و نوین برای حفاظت از منابع طبیعی» و «وضعیت فرهنگی بهره ‌برداران» نسبت به سایر موارد اهمیت کمتری دارند.

 

جدول 4. اولویت بندی موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی از دیدگاه اعضای تعاونی

موانع

میانگین

انحراف معیار

ضریب تغییرات

اولویت

 استفاده زیاد از زمین و فرسایش خاک

61/4

66/0

3/14

1

 افزایش جمعیت و فشار بر منابع طبیعی

41/4

66/0

9/14

2

 بارندگی ناکافی و خشکسالی

32/4

71/0

4/16

3

 افزایش تعداد دام

44/4

73/0

4/16

4

 اعتقادات و باورهای سنتی

91/3

72/0

4/18

5

 هزینه‏های بالای کشاورزی پایدار

26/4

81/0

0/19

6

 درآمد پایین کشاورزان

44/4

83/0

0/20

7

 تولیدات سنتی در کشاورزی رایج

87/3

84/0

7/21

8

 عدم استفاده از مکانیزاسیون در کشاورزی

40/4

02/1

1/23

9

 عدم استفاده از ارقام و و اریته‏های مناسب با شرایط اکولوژیکی و بذرهای اصلاح شده

46/3

82/0

6/23

10

 تولیدات دامی سنتی و عدم استفاده از فنون پیشرفته

77/3

01/1

7/26

11

 ضعف حمل و نقل محصولات کشاورزی رایج

94/2

92/0

2/31

12

  نبود خدمات پشتیبانی در تولید محصولات

89/2

94/0

5/32

13

 کمبود منابع انسانی کارا در بخش کشاورزی

27/3

13/1

5/34

14

 تقطیع و پراکندگی اراضی

96/2

05/1

4/35

15

 عدم پشتیبانی دولت از طرح‌های کشاورزی و محیط زیست

14/2

84/0

2/39

16

 وضعیت فرهنگی بهره ‌برداران

67/2

09/1

8/40

17

نبود قوانین جامع و نوین برای حفاظت از منابع طبیعی

10/3

34/1

2/43

18

مأخذ: یافته‏های تحقیق

* مقیاس: 1. خیلی‏‏کم،  2. کم،  3. متوسط،  4. زیاد،  5. خیلی‏زیاد

به منظور تحلیل موانع توسعه پایدار در بخش کشاورزی از تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شد که مقدار KMO برابر 789/0 و مقدار آزمون بارتلت برابر 236/5641 (p= 0.000) به دست آمد که در سطح 1 درصد معنی‏دار و مشخص شد که داده‏ها برای تحلیل عاملی مناسب هستند. در این تحلیل، 4 عامل با مقادیر ویژه بالاتر از 1 استخراج شد که 15/66 درصد از واریانس کل عامل‏ها را تبیین ‏کردند و 85/33 درصد باقی‏مانده مربوط به عواملی بود که در تحلیل شناسایی نشدند. با توجه به مقدار ویژه در جدول 5،  عامل اول بیشترین سهم (22/4) و عامل آخر (چهارم) کمترین سهم (28/1) را در تبیین واریانس کل عامل‏ها داشتند. 

جدول5. تعداد عامل‏های استخراج شده و سهم هریک از آن‏ها

شماره عامل

مقدار ویژه

درصد واریانس

درصد واریانس تجمعی

1

22/4

21/26

21/26

2

23/3

25/19

46/45

3

11/2

17/12

63/57

4

28/1

52/8

15/66

مأخذ: یافته‏های تحقیق

پس از جداسازی به روش واریماکس، بار عاملی هر متغیر پس از چرخش عاملی در جدول 6 آمده است. پس از بررسی گویه‏ها (متغیرها)ی هر عامل، عوامل به این ترتیب نام‏گذاری شدند: 1. اقتصادی -  اجتماعی، 2. زیربنایی، 3. منابع طبیعی و زیست محیطی، 4. تکنولوژیکی.


 

6. تحلیل موانع دستیابی به توسعه پایدار در بخش کشاورزی

              عامل

گویه‏های هر عامل

بار عاملی

  اقتصادی- اجتماعی

 اعتقادات و باورهای سنتی

854/0

هزینه‏های بالای کشاورزی پایدار

756/0

درآمد پایین کشاورزان

563/0

وضعیت فرهنگی بهره ‌برداران

584/0

عدم پشتیبانی دولت از طرح‌های کشاورزی و محیط زیست

612/0

موانع زیربنایی

ضعف حمل و نقل محصولات کشاورزی رایج

741/0

نبود خدمات پشتیبانی در تولید محصولات

698/0

 کمبود منابع انسانی کار

625/0

تقطیع اراضی

546/0

قوانین جامع و نوین برای حفاظت از منابع طبیعی

511/0

منابع طبیعی و زیست محیطی

 افزایش جمعیت و فشار بر منابع طبیعی

841/0

 بارندگی ناکافی و خشکسالی

681/0

 افزایش تعداد دام و فشار بر منابع طبیعی

639/0

 استفاده زیاد از زمین و فرسایش خاک

675/0

  تکنولوژیکی

تولیدات سنتی در کشاورزی رایج

785/0

عدم استفاده از مکانیزاسیون در کشاورزی

673/0

عدم استفاده از ارقام و واریته‏های مناسب با شرایط اکولوژیکی و بذرهای اصلاح شده

622/0

تولیدات دامی سنتی و عدم استفاده از فنون پیشرفته

567/0

مأخذ: یافته‏های تحقیق

نتیجه‏گیری و پیشنهادها

پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش تعاونی‏های تولید کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار بخش کشاورزی در شهرستان کرج انجام شد. نتایج تحقیق نشان داد که اعضای تعاونی‏های مورد مطالعه دانش مناسبی از توسعه پایدار بخش کشاورزی ند‏اشته‏اند. علاوه بر این،  نتایج تحلیل عاملی نشان داد که مهم‏ترین وظایف تعاونی‏های تولید کشاورزی در راستای توسعه پایدار در بخش کشاورزی بهبود و اصلاح نظام بهره‌برداری، حفاظت از منابع خاک و احیای اراضی مخروبه کشاورزی، افزایش درآمد و توان اقتصادی تولیدکنندگان، خودکفایی در تولید و امنیت غذایی، افزایش توان تولید بیولوژیک خاک و ارتقای تنوع زیستی، مدیریت و مبارزه تلفیقی با آفات و بیماری‌های گیاهی، و حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع ژنتیک گیاهی‌ و جانوری می‏باشند نتایج این قسمت از مطالعه با یافته‏های مطالعه بنین (Benin, 2010)، هالپلین (Holplin, 2010)   و شمس الدینی  (1388)  مطابقت دارد. همچنین مهم‏ترین موانع توسعه پایدار در بخش کشاورزی از دیدگاه افراد مورد مطالعه «استفاده زیاد از زمین و فرسایش خاک» و «افزایش جمعیت و فشار بر منابع طبیعی» بودند. علاوه بر این، بر پایة تحلیل عاملی، موانع توسعه پایدار بخش کشاورزی در عامل‏های اقتصادی – اجتماعی، زیربنایی، منابع طبیعی و زیست محیطی و تکنولوژیکی طبقه‏بندی شدند. یافته‏های مطالعه استیون و فرانک (Steven & Frank, 2006)، صالح نسب (1388)، مقصودی (1384)  از این یافته حمایت می‏کنند.

با توجه به نتایج تحقیق، پیشنهادهای زیر ارائه می‏شود:

- با توجه به اینکه بیشتر افراد مورد مطالعه دانش و آگاهی پایینی از توسعه پایدار داشتند، به مدیران عالی تعاون پیشنهاد می‏گردد با توجه به اهمیت تعاونی‏های تولید در راستای توسعه پایدار کشاورزی، کلاس‏ها و دوره‏های ضمن خدمت در مورد توسعه پایدار برای اعضا برگزار کنند تا  دانش و آگاهی آن‏ها در این زمینه بهبود یابد.

- نظر به اینکه یکی از وظایف تعاونی‏های تولید کشاورزی افزایش توان اقتصادی کشاورزان می‏باشد پیشنهاد می‏گردد با توجه به هزینه بر بودن کشاورزی پایدار برای کشاورزان، دولت خود قسمتی از هزینه‏ها را تقبل و به صورت یارانه ای به کشاورزان کمک کند.

- با توجه به اینکه یکی از موانع مهم در زمینه توسعه پایدار بخش کشاورزی موانع تکنولوژیکی می‏باشد، پیشنهاد می‏شود که تعاونی‏های تولید ادوات و ماشین آلات کشاورزی و همچنین بذرهای اصلاح شده و متناسب با هر منطقه را  به صورت یارانه‏ای و اقساطی در اختیار کشاورزان قرار دهند.

- نظر به اینکه یکی از نقش‏های مهم تعاونی‏ها بهبود و اصلاح نظام‏های بهره‏برداری می‏باشد، پیشنهاد می‏گردد که حمایت‏های مناسب از کشاورزان جهت ارتقای تکنولوژیکی و حرکت از دامداری سنتی به دامداری صنعتی با ملاحظات زیست محیطی صورت گیرد.

- با توجه به اینکه یکی دیگر از وظایف مهم شرکت تعاونی تولید بهبود و تأمبن امنیت غذایی و استفاده بهینه از زمین‏های کشاورزی می‏باشد، پیشنهاد می‏گردد که با استفاده از سامانه‏های جغرافیایی و آمایش سرزمین، توان محیطی و پتانسیل‏های منابع طبیعی شناسایی شود تا برنامه اصولی جهت کشت محصولات در منطقه اجرا گردد.

- نظر به اینکه یکی از موانع مهم تعاونی‏ها جهت دستیابی به توسعه پایدار بخش کشاورزی موانع تکنولوژیکی است، پیشنهاد می‏گردد که فناوری‏های نوین در کنار دانش بومی کشاورزان به کار گرفته شود.

منابع

1. ابراهیم زاده، خ. (1387 ). ارزشیابی تعاونی‏های تولید روستایی با تأکید بر نظام بازاریابی. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت بازرگانی، دانشگاه تبریز.

2. بذر افشان، ج. (1389). آسیب شناسی‏های تعاونی‏های تولید روستایی در ایران. مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‏المللی جغرافی‏دانان جهان اسلام. دانشگاه سیستان و بلوچستان. 25 و 27 فروردین.

3. شمس الدینی، ع. (1388). نقش شرکت های تعاونی در توسعه پایدار شهرستان ممسنی. فصلنامه تعاون، 20(204 و 205)، 90 - 103.

4. شعبانعلی فمی، ح.، قاسمی، ج.، محمد زاده نصرآبادی، م. (1388). نظام های کشاورزی پایدار مروری بر رویکردهای عالی. تهران: مؤسسه فرهنگی منادی تربیت.

5. صالح نسب، غ. (1388). انعطاف پذیری الگوی کسب و کار تعاونی در زمانهای بحران. تهران: معاونت پژوهش، برنامه‏ریزی و آموزش تعاون.

6. کاشانی، م. (1378). نقش شرکت‏های تعاونی در فعالیت‏های زراعی. مجله جهاد.10(168)، 7-24.

7. کاشانی، م. (1378). نقش شرکت‏های تعاونی در فعالیت‏های زراعی. مجله جهاد. 10(168)، 17-24.

8. مجنونیان، ه. (1376). برنامه زیست محیطی و نقش مناطق تحت حفاظت در توسعه پایدار کشاورزی، مقالات توسعه پایدار کشاورزی. فصلنامهاقتصادکشاورزی (ویژه نامة توسعه پایدار کشاورزی)، شماره 4، ص23.

9. محمودی، م. (1387). شرکت‏های تعاونی رویکری مناسب برای کارآفرینی و اشتغال. بازیابی شده از وب سایت کارآفرینان به نشانیِ http://WWW.Karafarinan. ir

10. مقصودی، ط. (1384). بررسی وضعیت پایداری کشت سیب‌زمینی در شهرستان فریدون‌شهر.  پایان‌نامه کارشناسی ارشد توسعه روستایی، دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، دانشگاه تهران.

11. نسیمی، ع. (1384). سبدقطورتعاونیهاواصلاحنظامبهرهبرداریکشاورزیایران. تهران: سازمان تعاون روستایی ایران. 163.

12. Agudelo-Vera, M., & Mels. R. (2011). Resource management as a key factor for sustainable urban planning Journal of Environmental Management, Vol. 92, 198.

13. Ahmadi, M. T. (1999). Study of factors affecting the membership of farmers in rural production cooperatives under the multicplicity model of dissemination of innovations, A Case Study of Fars Province. A Thesis Presented For the Degree of Master of Tarbiat Modares University. Faulty of Agricultural. Pp: 127.

14. Amini, A. M.,  & Ramazani, M. (2006). Study of effective factors on success of poultry-farm in Esfahan Province. Journal of Natural Resources and Agricultural Techniques and Sciences, 10(1), 121-135.

15. Anderson, J. R., & Feder, G. (2004). Agricultural extension: good intensions and hard realities, The World Bank research observer, 19, 1, 42-60. Retrieved 18 December from http://wbro.oxfordjournals.org/cgi/reprint.

16. Axin, B. (2009). Cooperatives and Sustainable Development. Journal of Procardia Engineering, Vol.21, 142.

17. Benin, R. (2010). Assessing the impact of cooperation in rural development. Journal of World Development. 17(9), 1389–1395.

18. Christou, L. (2005). Agricultural organizations debt (Adjustment: The role of the state). Journal of Sineteristiki Poria, 17(2), 232-251.

19. Daizavandi, S., Ansari, H., & Azkia, M. (2010). Survey of staff amount from rural cooperatives social and economical performance, Case Study: Mashahd County Rural Cooperatives. Journal of Jihad, 21 (2), 63- 89.

20. Gangadharappa, H.V., Pramod, K.T.M., & Shiva, K.H.G. (2007). Gastric floating drug delivery systems: A review. Indian J. Pharm. Ed. Res. 41, 295–305.

21. Holplin, F. (2010). Cooperative management of rural development. Journal of World Development, 15, 658- 669.

22. Janicke, M. (2008). Ecological modernization: New perspectives. Journal of Cleaner Production, 16, 125- 135.

23. Population Division, United Nations (2009). World population prospects. Retrieved from http://esa.un.org/unpp/.

24. Siegal, G. (2010). Toward a model rural development quarterly. Journal of Social and Economic Development. 5 (12), 106-117.

25. Steven, V. P., & Frank, N. (2006).  Measuring farm sustainability and explaining differences in sustainable efficiency. Journal of Ecological Economics, No 4, 13.

26. Stowan, R. (2008).The economics of cooperative Norway. Journal of Cleaner Production, 12, 421 – 435.

27. Umass (university of Massachusetts) (2002). Community supported agriculture, umass extension Vegetable Program, Retrieved December 5 2007, from http://www. Umassvegetable.org/food-farming-systems/csa.

28. Waring, George, E (2010). The Elements ofAgriculture. New York:  Publisher Cornell University. 

Whitford, M. (2009). A framework for the development of event public policy: facilitating regional development. Journal of Cities,Vol 28, 214.

 Zaccai, E. (2012). Over two decades in pursuit of sustainable development: Influence. transformations, limits. Journal of Environmental Development, 1, 124- 136.